Papierformaat

Gids voor studentenkunst

Compositie

Naam Klas Datum

Piet Mondriaan, Compositie (1921), Metropolitan Museum of Art. Publiek domein

De feiten

Kunstenaar
Piet Mondriaan topimpressionists.com/nl/artists/piet-mondriaan_nl/
Geboortedatum en -overlijden kunstenaar
1872 – 1944
Geschilderd
1921
Techniek
Acryl op canvas
Afmetingen origineel werk
50 x 50 cm
Beweging
Nieuwe Beelding Straight lines, right angles and only primary colours, searching for a universal visual harmony.
Periode
Modern
Gehouden in
Metropolitan Museum of Art topimpressionists.com/nl/museums/metropolitan-museum-of-art-new-york_nl/
Artiest
Piet Mondriaan
Artistieke stijl
Geometrische abstractie
Jaar
1921
Opvallende elementen
Zwarte lijnen, primaire kleuren

In context

Compositie — Piet Mondriaan

Wat zijn de afmetingen?

Het origineel heeft de afmetingen 50 × 50 cm (hoogte × breedte), hier afgebeeld naast een volwassene van gemiddelde lengte.

Wanneer is dit geschilderd?

  1. 1870
  2. 1880
  3. 1890
  4. 1900
  5. 1910
  6. 1920
  7. 1930
  8. 1940

Shaded: het leven van Piet Mondriaan (1872–1944) ▲ dit werk, 1921

Vergelijkbare werken

Kies een van de bovenstaande werken: noem twee overeenkomsten met dit werk en één verschil.

Meer werken om naast dit werk te plaatsen: topimpressionists.com/nl/art/similar/piet-mondrian-compositie-d32bls-nl/

Kleurenpalet

Gemeten op basis van de afbeelding

    Hoofdkleur

    Ftalogroen #131920

    Gecatalogiseerd palet

    • #131920
    • #7794AD
    • #B44E32
    • #97AAB2
    Naam hoofdkleur
    Ftalogroen
    Intensiteit
    Gebalanceerd De mate van verzadiging en variatie in de kleuren, variërend van een enkele ingetogen tint tot vele heldere kleuren.
    Contrast
    Krachtig contrast De mate waarin de kleuren in helderheid en verzadiging variëren over het gehele kunstwerk.
    Harmonie
    Gebalanceerde harmonie De mate waarin de kleuren samensmelten, van contrasterend tot volledig harmonieus.
    Helderheid
    Gebalanceerd Hoe licht of donker het beeld in zijn geheel oogt, van diepe schaduw tot helder hoogtepunt.
    Verzadiging
    Evenwichtig zacht Hoe puur en krachtig de kleuren zijn, van bijna grijs tot volledig levendig.

    Over dit kunstwerk

    Compositie — Piet Mondriaan

    Details over dit werk

    Samengesteld voor deze gids op basis van gepubliceerde bronnen. De catalogusgegevens zelf zijn te vinden in het eerste deel van deze gids.

    Afmetingen
    50 x 50 cm
    Invloeden
    Kubisme, De Stijl
    Onderwerp of thema
    Abstracte compositie
    Stroming
    Neo-plasticisme
    Titel
    Compositie

    Een Universum in Zwart en Rood: Een Verkenning van Mondriaans Compositie

    Piet Mondriaans schilderij uit 1921, “Compositie,” is niet louter een visuele ordening van vormen; het is een uitnodiging om de fundamenten van de waarneming zelf te overpeinzen. Geboren in een Nederlandse artistieke stamboom – zijn oom was reeds een schilder – volgde Mondriaan aanvankelijk het pad van de landschapsschilderkunst, waarbij hij de natuur aandachtig bestudeerde en traditionele technieken tot in de perfectie beheerste. Toch lag onder dit oppervlak een voortdurend verlangen naar iets fundamentelers, een destillatie van de essentie in plaats van loutere representatie. Deze vroege experimenten met het pointillisme en fauvisme plaveiden de weg voor zijn revolutionaire verschuiving naar abstractie, wat culmineerde in werken zoals “Compositie,” waarin de kernprincipes van het neoplasticisme belichaamd worden.

    Het schilderij trekt onmiddellijk de aandacht met zijn rauwe eenvoud en krachtige geometrie. Elf rechthoeken, gedefinieerd door dikke zwarte lijnen, domineren het canvas en creëren een strikt geordende ruimte. Dit zijn geen willekeurige verdelingen; het zijn zorgvuldig overwogen elementen die een visuele hiërarchie vestigen en een onderliggende structuur suggereren. Binnen deze blokken van pure vorm hanteert Mondriaan primaire tinten rood en blauw – kleuren die hij later zou vermijden ten gunste van hun onvervalste tegenhangers – waarbij hij ze subtiel mengt met wit om lichtere nuances te bereiken. Deze bewuste terughoudendheid, deze toewijding aan het essentiële, is kenmerkend voor de zoektocht van het neoplasticisme naar universele harmonie door middel van reductieve abstractie.

    Neoplasticisme: De Constructie van een Nieuwe Esthetiek

    Mondriaans “Compositie” staat als een cruciaal voorbeeld van het neoplasticisme, een beweging die hij en Theo van Doesburg aanvoerden. Het doel was niet simpelweg het creëren van abstracte kunst; het was de constructie van een nieuwe universele esthetische taal – een visueel vocabulaire dat culturele en sociale grenzen kon overstijgen. Het tijdschrift De Stijl, opgericht door Mondriaan en Van Doesburg, diende als het belangrijkste voertuig voor de verspreiding van deze ideeën, waarbij werd gepleit voor een wereld gebouwd op geometrische harmonie en een verwerping van de representatieve kunst. Deze ambitie reikte verder dan de schilderkunst; het neoplasticisme streefde naar invloed op architectuur, design en zelfs sociale structuren, met een visioen van een naoorlogse wereld geworteld in gedeelde visuele referentiepunten.

    De zwarte lijnen zijn niet slechts grenzen; ze fungeren als ankers die de ruimtelijke relaties tussen de rechthoeken definiëren en een gevoel van dynamisch evenwicht creëren. Mondriaan geloofde dat deze fundamentele elementen – lijnen, kleuren en vormen – de onderliggende structuur van de realiteit zelf vertegenwoordigden. Door alle overbodige details weg te laten, streefde hij ernaar deze essentiële orde te onthullen, wat een verbinding suggereert tussen de abstracte compositie en het spirituele rijk.

    Symboliek en Emotionele Impact

    Hoewel het werk in zijn geometrische precisie objectief lijkt, is “Compositie” diep doordrenkt van symboliek. De primaire kleuren – rood, blauw en geel – zijn niet willekeurig gekozen; ze vertegenwoordigen fundamentele krachten van de natuur en de menselijke ervaring. Rood belichaamt energie en passie, blauw staat voor rust en spiritualiteit, en geel representeert intellect en helderheid. De rechthoeken zelf kunnen worden geïnterpreteerd als bouwstenen, wat duidt op een verlangen om een nieuwe wereldorde te construeren op basis van rationele principes. De impact van het schilderij is er een van stille intensiteit – een gevoel van ingehouden kracht en bewuste beheersing. Het nodigt de kijker uit om niet alleen na te denken over wat men ziet, maar ook over de onderliggende structuur van de waarneming zelf.

    Een Erfenis in Design en Verder

    Mondriaans invloed reikt veel verder dan het domein van de schone kunsten. Zijn reductieve esthetiek heeft modern design, architectuur en mode diepgaand gevormd. De principes van het neoplasticisme – helderheid, eenvoud en geometrische harmonie – resoneren vandaag de dag nog steeds en beïnvloeden alles van grafisch ontwerp tot interieurdecoratie. Reproducties van “Compositie,” zoals deze, bieden een tastbare verbinding met deze baanbrekende artistieke beweging, waardoor we de tijdloze schoonheid en intellectuele strengheid ervan rechtstreeks kunnen ervaren. Denk aan hoe de scherpe contrasten en de gebalanceerde compositie van het schilderij kunnen worden geïntegreerd in hedendaagse ruimtes – om een gevoel van orde, sereniteit en visuele verfijning te brengen.

    Kunstenaar en museum

    Kunstenaar

    Piet Mondriaan

    Geboren in Amersfoort, Nederland

    Een Leven in Vorm en Kleur: De Reis van Piet Mondriaan

    Pieter Cornelis Mondriaan, geboren op 7 maart 1872 in het rustige Amersfoort, zette zijn eerste stappen op een artistiek pad dat geen onmiddellijke openbaring was, maar eerder een geleidelijke ontplooiing. Zijn jeugd was doordrenkt van traditie; zijn oom, Frits Mondriaan, was reeds een gevestigd schilder en deze familieband leidde aanvankelijk tot interesse in landschapsschilderkunst. Deze vroege werken, die doen denken aan de Haagse School en het Nederlands Impressionisme – stukken als De Rode Molen – tonen een jonge kunstenaar die ijverig de natuur bestudeert, techniek beheerst, maar subtiel op zoek is naar iets verder dan louter representatie. Zelfs toen leek een verlangen naar vereenvoudiging zijn penseelstreken te beïnvloeden. Hij was niet tevreden met het simpelweg spiegelen van de wereld; hij wilde de essentie ervan destilleren. Deze beginperiode kenmerkte zich door experimenten met Pointillisme en Fauvisme, stijlen die elk een andere lens boden om kleur en vorm te bekijken, maar geen enkele voldeed aan zijn opkomende artistieke visie. Het was een tijd van verkenning, een noodzakelijke prelude tot de radicale breuk die zijn nalatenschap zou definiëren.

    De Parijse Ontwaking en de Geboorte van het Neoplasticisme

    Een cruciaal moment brak aan in 1912 met Mondriaans verhuizing naar Parijs. De stad bruiste van avant-gardistische energie, en hij verdiepte zich in de revolutionaire wereld van het Kubisme. Deze ontmoeting bleek transformatief. Hij begon vormen te deconstrueren, objecten af te breken tot hun geometrische componenten, weg bewegend van het weergeven wat hij zag naar het verkennen hoe hij het zag. Maar Mondriaan adopteerde niet zomaar een nieuwe stijl; hij begon aan een spirituele zoektocht. Diep beïnvloed door Theosofie – een mystieke filosofie die onderliggende universele principes benadrukte – geloofde hij dat kunst een vehikel kon zijn om deze verborgen waarheden uit te drukken. Dit geloof voedde zijn meedogenloze streven naar abstractie, waardoor hij kleur en vorm terugbracht tot hun meest fundamentele elementen. Rond 1917 culmineerde deze reis in de formulering van het Neoplasticisme, vaak aangeduid als ‘pure plastische kunst’. Het was een radicale esthetiek gebaseerd op essentiële vormen – rechte lijnen, rechthoeken – en een beperkt palet: primaire kleuren (rood, blauw, geel), zwart, wit en grijs. Voor Mondriaan ging deze reductie niet over leegte; het ging om het onthullen van de onderliggende harmonie van het universum, een visuele manifestatie van spirituele orde. Hij was medeoprichter van de De Stijl-beweging met Theo van Doesburg om deze ideeën te promoten, waarmee hij het Neoplasticisme verankerde als een bepalende kracht in de moderne kunst. Meesterwerken zoals *Compositie met Rood, Blauw en Geel en Tableau no. 2 Compositie no. V* staan als getuigenissen van deze periode, iconische representaties van zijn onwrikbare toewijding aan geometrische zuiverheid.

    Nieuwe Ritmes in New York: Een Late Bloei

    De uitbraak van de Tweede Wereldoorlog dwong Mondriaan in 1940 Europa te ontvluchten, en hij vond zijn toevluchtsoord in de bruisende metropool New York City. Deze verhuizing bleek onverwacht stimulerend. De strakke rasterstructuur van de stad – een scherp contrast met de meer organische landschappen die hij kende – resoneerde met zijn artistieke principes. Zijn latere werken, met name *Broadway Boogie Woogie* (1943), weerspiegelen deze invloed. Terwijl hij de kernprincipes van het Neoplasticisme behield, introduceert het schilderij een dynamische energie, een levendig ritme geïnspireerd door het pulserende leven en de jazzmuziek van de stad. De rechte lijnen zijn nog steeds aanwezig, maar ze dansen en kruisen elkaar nu vrijer, waardoor een gevoel van beweging en vreugde ontstaat. Het was alsof Mondriaan een nieuwe taal had gevonden binnen zijn gevestigde vocabulaire, een manier om de complexiteit van het moderne stadsleven uit te drukken door de eenvoud van geometrische abstractie. Hij bleef zijn stijl verfijnen tot aan zijn dood in 1944, en liet een oeuvre achter dat nog steeds boeit en inspireert.

    Een Blijvende Erfenis: Mondriaans Duurzame Invloed

    Piet Mondriaans impact op de kunstwereld is onmeetbaar. Hij was niet slechts een kunstenaar; hij was een visionair die ons begrip van abstractie fundamenteel veranderde en het potentieel ervan om universele waarheden uit te drukken. Zijn werk heeft talloze kunstenaars, bewegingen en disciplines diepgaand beïnvloed. Abstract Expressionisme, Minimalisme en Color Field painting zijn allemaal in zijn schuld aan zijn baanbrekende geest. Maar zijn invloed reikt verder dan het canvas. De principes van het Neoplasticisme – eenvoud, helderheid, geometrische orde – hebben architectuur, design en mode doordrongen. Van meubels en textiel tot gevels van gebouwen en grafische ontwerpen, Mondriaans esthetiek blijft onze visuele wereld vormgeven. Hij is een iconisch figuur in de moderne kunst, een symbool voor het onvermoeibare streven naar abstractie en de blijvende kracht van artistische innovatie. Zoals designhistoricus Stephen Bayley treffend opmerkte, is Mondriaan een “totem geworden voor alles wat het Modernisme nastreefde”. Zijn nalatenschap is niet slechts één van esthetische schoonheid, maar ook van intellectuele strengheid, spirituele diepte en een onwrikbaar geloof in de transformerende kracht van kunst.

    Invloeden en Sleutelwerken

    Vroege Invloeden: De Haagse School, Nederlands Impressionisme, Pointillisme, Fauvisme vormden de basis voor zijn eerste artistieke verkenningen.

    Transformatieve Invloed: Het Kubisme in Parijs was cruciaal voor zijn verschuiving naar abstractie en geometrische vormen.

    Filosofische Fundering: Theosofie informeerde diepgaand zijn geloof dat kunst universele spirituele principes kon uitdrukken.

    Sleutelwerken: De Rode Molen (vroege naturalistische periode), *Compositie met Rood, Blauw en Geel (quintessentiële Neoplasticisme), Tableau no. 2 Compositie no. V (demonstreert de reductie tot essentiële vormen), Broadway Boogie Woogie* (late-bloei dynamiek beïnvloed door New York City).

    Blijvende Impact: Mondriaans werk blijft kunstenaars, architecten en ontwerpers inspireren, en vormt moderne esthetiek in verschillende disciplines.

    Zijn esthetische principes reikten verder dan schilderkunst om architectuur, design en mode te beïnvloeden. Hij is een iconisch figuur in de moderne kunst, die de zoektocht naar abstractie en universele harmonie vertegenwoordigt.

    Museum

    Metropolitan Museum of Art

    Te zien in New York, United States of America

    Een Erfenis Geëtst in Steen en Licht: Het Metropolitan Museum of Art Verkennen

    Het Metropolitan Museum of Art is meer dan slechts een verzameling prachtige objecten; het is een uitgesponnen verhaal van menselijke creativiteit, een getuigenis van onze voortdurende drang om de wereld om ons heen te vormen, interpreteren en uiten. Opgericht in 1870 door een groep visionaire New Yorkers die geloofden dat kunst universeel toegankelijk zou moeten zijn – een radicaal idee voor die tijd – staat The Met nu als een van de grootste en meest uitgebreide musea ter wereld. De gevel aan Fifth Avenue lonkt bezoekers naar een rijk dat vijf millennia beslaat en talloze culturen omvat, en biedt een ongeëvenaarde reis door de tijd waar echo's van oude beschavingen resoneren naast de gedurfde innovaties van moderne meesters.

    Een Monument van Grandeur: Architectuur en Sfeer

    Om The Met echt te waarderen, moet men haar fysieke aanwezigheid zien als een integraal onderdeel van haar identiteit. Het hoofdgebouw zelf – een prachtig voorbeeld van Beaux-Arts stijl voltooid tussen 1902 en 1914 – straalt een gevoel van klassieke grandeur uit. Kolossale zuilen omlijsten de ingang, waardoor bezoekers worden uitgenodigd in torenhoge galerijen die baden in natuurlijk licht; een passend podium voor de meesterwerken daarbinnen. Deze monumentale structuur, opzettelijk ontworpen als een eerbetoon aan Europese paleizen, spreekt van de ambitie en visie van haar architecten, waardoor een ruimte ontstaat die zowel imposant als uitnodigend aanvoelt. Maar het verhaal van The Met's architectuur eindigt daar niet. De juxtapositie met The Cloisters, een opmerkelijk heiligdom gelegen uptown in Fort Tryon Park, onthult de kernmissie van het museum: kunst presenteren in een context die haar betekenis versterkt. Terwijl Fifth Avenue schaal en universaliteit belichaamt, biedt The Cloisters een intieme sereniteit, waardoor bezoekers worden getransporteerd naar middeleeuws Europa door gereconstrueerde kapellen en tuinen – een bewuste tegenstelling die een diep begrip weerspiegelt van hoe omgeving de perceptie vormt en een diepere betrokkenheid bij artistieke expressie bevordert.

    Echo's Door de Tijd: Schatten Uit Verschillende Culturen

    Binnen de heilige hallen van The Met kan men bijna het gewicht van eeuwen voelen. Oude echo’s resoneren krachtig; bezoekers worden betoverd door de imposante Assyrische reliëfs, die scènes van koninklijke macht en goddelijke rituelen voorstellen – ingewikkelde verhalen in steen gehouwen die ons terugvoeren naar een wereld van keizers en goden. Deze monumentale panelen, vaak versierd met opvallende kleuren die verrassend goed bewaard zijn gebleven door de millennia heen, bieden een kijkje in de complexe politieke en religieuze overtuigingen van oude beschavingen. Eveneens boeiend zijn de Griekse sculpturen, die geïdealiseerde vorm en verhouding belichamen, tijdloze representaties van schoonheid en menselijk potentieel. De Parthenon-marmeren staan bijvoorbeeld als blijvende symbolen van klassieke kunstenaarschap en democratische idealen.

    Maar de schatten van The Met reiken veel verder dan de westerse canon. Opmerkelijke collecties Aziatische kunst – waaronder prachtige Chinese keramiek, elk stuk een getuigenis van eeuwenlange vakmanschap, en ingewikkelde Japanse schermen, zorgvuldig beschilderd met scènes uit de natuur en mythologie – staan naast belangrijke verzamelingen Afrikaanse, Oceanische en Amerikaanse kunst. Overweeg bijvoorbeeld de delicate penseelstreken van een Ming-dynastievase, de levendige kleuren van een Navajo-textiel of de krachtige symboliek die is verwerkt in een oud Egyptisch amulet – elk een glimp opgevangen van de enorme rijkdom van menselijke creativiteit over continenten en door de tijd heen.

    Momenten van Artistieke Resonantie: Van Manet tot Rembrandt en Voorbij

    Gedurende haar geschiedenis heeft The Met baanbrekende tentoonstellingen georganiseerd die onze kijk op kunstgeschiedenis en cultuur hebben veranderd. Een bezoek zou niet compleet zijn zonder Édouard Manets Boating te ervaren, dat de vrijetijd op de Seine vastlegt met zijn serene impressionistische stijl – een cruciaal werk in de overgang van realisme naar modernisme. Het schilderij, een levendige weergave van het Parijse leven, nodigt kijkers uit om na te denken over het veranderende sociale landschap van de 19e eeuw door middel van zijn meesterlijke gebruik van licht en kleur. Of contemplerend Rembrandt's zelfportret uit 1660, een aangrijpende verkenning van clair-obscur die de introspectie van de kunstenaar tijdens een moeilijke periode onthult. Het schilderij’s dramatisch gebruik van licht en schaduw creëert een gevoel van psychologische diepte, waardoor kijkers worden uitgenodigd om na te denken over de complexiteit van menselijke ervaringen.

    The Met is niet alleen een bewaker van het verleden; het is ook een dynamische kracht in de hedendaagse kunstwereld. De toewijding aan toegankelijkheid blijkt uit innovatieve technologieën die de bezoekerservaring verbeteren – virtuele rondleidingen, interactieve mobiele apps en boeiende educatieve programma's. Initiatieven zoals “Met Moments” bevorderen een gevoel van gemeenschap onder kunstliefhebbers over de hele wereld, waardoor dialoog en gedeelde interpretatie worden aangemoedigd. Bovendien beschermen toegewijde conservatielaboratoria kunstwerken in hun collectie, zodat ze bewaard blijven voor toekomstige generaties. Het museum’s toewijding aan het behouden van het verleden en tegelijkertijd de actualiteit omarmen, zorgt ervoor dat The Met een vitale hub zal blijven voor artistieke exploratie en waardering voor komende eeuwen – een tijdloos heiligdom waar creativiteit grenzen overstijgt en ontzag inspireert.

    Lees meer op

    Online beschikbaar

    QR-code die linkt naar de downloadpagina van Compositie

    topimpressionists.com/nl/art/download/piet-mondrian-compositie-d32bls-nl/

    Bronvermelding voor dit kunstwerk

    MLA
    Mondriaan, Piet. Compositie. 1921, Metropolitan Museum of Art. https://topimpressionists.com/nl/art/piet-mondrian-compositie-d32bls-nl/
    APA
    Mondriaan, Piet (1921). Compositie [Painting]. Metropolitan Museum of Art. https://topimpressionists.com/nl/art/piet-mondrian-compositie-d32bls-nl/
    Chicago
    Piet Mondriaan. Compositie. 1921. Metropolitan Museum of Art. https://topimpressionists.com/nl/art/piet-mondrian-compositie-d32bls-nl/
    Harvard
    Mondriaan, Piet (1921) Compositie. Metropolitan Museum of Art. Available at: https://topimpressionists.com/nl/art/piet-mondrian-compositie-d32bls-nl/

    Bekijk het van dichtbij

    Compositie — Piet Mondriaan

    Kijk eens goed

    Beantwoord de vragen in je eigen woorden. Er zijn hier geen foute antwoorden — alleen antwoorden die je kunt toelichten.

    1. Wat valt u als eerste op, en waarom?
    2. Welke kleuren of vormen bepalen de sfeer — en wat is die sfeer?
    3. In onze catalogus is dit werk geclassificeerd onder: geometrische abstractie, primaire kleuren, rood vierkant. Bent u het hiermee eens? Wat zou u toevoegen of weglaten?
    4. Kijk nog eens naar Compositie met Rood, Blauw en Geel (1930), eerder in deze gids. Noem twee overeenkomsten met dit werk en één verschil.
    5. Nieuwe Beelding: Straight lines, right angles and only primary colours, searching for a universal visual harmony. Waar is dat in dit werk te zien?

    Uw reactie

    Schrijf een korte paragraaf over dit kunstwerk aan de hand van de feiten uit de eerdere delen van deze gids en uw bovenstaande antwoorden.

    Kunstquiz

    Compositie — Piet Mondriaan

    Hoe goed kent u dit kunstwerk?

    Selecteer één antwoord voor elk van de 5 onderstaande vragen. Elk heeft precies één juist antwoord.

    1. 1. Welke kunststroming is het nauwst verbonden met Piet Mondriaans ‘Compositie’?

      • A Kubisme
      • B Surrealisme
      • C Neo-plasticisme
    2. 2. Het schilderij maakt voornamelijk gebruik van welk van de volgende kleurenschema's?

      • A Een gedempt palet van aardetinten
      • B Een levendige combinatie van primaire kleuren (rood, blauw, geel)
      • C Monochroom grijsschaal
    3. 3. Wat is de betekenis van de zwarte lijnen in ‘Compositie’?

      • A Ze vertegenwoordigen een chaotische en ongecontroleerde benadering van het schilderen.
      • B Ze definiëren de grenzen tussen rechthoekige vlakken, waardoor een gestructureerde compositie ontstaat.
      • C Het zijn puur decoratieve elementen zonder functioneel doel.
    4. 4. Wat was volgens de beschrijving het beoogde doel van het Neo-plasticisme?

      • A Om de natuur nauwkeurig na te bootsen.
      • B Om een gemeenschappelijk visueel referentiepunt voor een naoorlogse wereld vast te stellen en artistieke hiërarchieën af te schaffen.
      • C Om zeer expressieve en emotioneel geladen kunstwerken te creëren.
    5. 5. In welk jaar werd ‘Compositie’ gemaakt?

      • A 1907
      • B 1921
      • C 1944

    Mijn score: ____ van de 5

    Antwoordsleutel — voor de docent

    Dit wordt op een nieuwe pagina afgedrukt, waardoor het eenvoudig uit de kopieën weggelaten kan worden.

    1C · 2B · 3B · 4B · 5B