Asmodea

Wczesne lata, rodzina i edukacja

Francisco José de Goya y Lucientes przyszedł na świat 30 marca 1746 roku w Fuendetodos w Aragonii. Dorastał w skromnym, mieszczańskim domu, spędzało mu się czas wśród rodzeństwa: Rity, Tomasa, Jacinty, Mariano i Camilo. Jego ojciec, José Benito de Goya y Franque, był złotnikiem – rzemieślnikiem, którego praca wymagała niezwykłej pewności ręki oraz przenikliwego oka do detali. To domowe, spokojne otoczenie stanowiło ciche tło dla życia, które z czasem wykroczy poza prowincjonalne granice jego rodzinnej miejscowości.

W wieku czternastu lat rozpoczął formalną naukę zawodu. Pod okiem José Luzána y Martíneza zgłębiał fundamenty rzemiosła, poświęcając wczesne lata na przyswajaniu technicznych aspektów medium, zanim ostatecznie udał się do Madrytu. W stolicy jego edukacja podążyła ścieżką wyznaczoną przez Antona Raphaela Mengsa, postaci niezwykle istotnej dla ówczesnych kręgów artystycznych. Ta transformacja – od prowincjonalnych nauk młodości po formalne, wymagające środowisko Madrytu – ukształtowała precyzję techniczną, którą artysta będzie pielęgnował przez wszystkie lata swojej twórczości.

Mecenasi, pracownia i zamówienia

Nieustanny awans w hierarchii hiszpańskiego dworu rozpoczął się w 1786 roku, kiedy to mianowano go malarzem Królewskiej Komnaty. Do 1790 roku jego pozycja ugruntowała się jako pierwszego malarza dworskiego. Twórczość Francisco Goya była nierozerwalnie związana ze zmiennymi losami monarchii; służył on jako malarz Karola IV, a później Ferdynanda VII. Te role zapewniły mu stały kontakt z arystokracją, wymagając niezwykłej precyzji zarówno w portretach, jak i w oficjalnych obowiązkach oczekiwanych przez Koronę.

W latach między 1775 a 1792 rokiem znaczna część jego dorobku była kierowana do Królewskiej Fabryki Gobelinów w Santa Barbara pod Madrytem. Tworzył on wstępne projekty tych dzieł, często przedstawiające sceny z codziennego życia i sielskie krajobrazy. Zamówienia te wymagały specyficznego rodzaju dokładności, aby upewnić się, że obraz płynnie przeniesie się z płótna na nici. Jego pracownia była miejscem nieustannej kreacji, ewoluującej od tych dekoracyjnych wzorów ku bardziej formalnym, głębokim psychologicznie studiom rodziny królewskiej.

• Charles IV of Spain and his family
• The Nude Maja (La Maja Desnuda)

Kluczowe dzieła i okresy twórcze

Przemiana w jego twórczości stała się wyraźnie widoczna wraz z tym, jak jego świat stawał się coraz cichszy. W 1799 roku stworzył Los Caprichos, cykl osiemdziesięciu akwafort. Te grafiki, wykorzystujące technikę akwatinty, służyły do analizy głupoty i przesądów hiszpańskiego społeczeństwa, wypełniając strony obrazami czarownic i potworów. Ten okres intensywnej obserwacji trwał przez lata konfliktów w Hiszpanii. Między 1810 a 1820 rokiem stworzył Wojnę (Los Desastres de la Guerra), serię mrocznych rycin, które dokumentowały brutalność i głód towarzyszące wojnie na Półwyspie Iberyjskim. Dzieła te nie szukają heroizmu; skupiają się na surowym cierpieniu zwykłych ludzi.

Do 1814 roku ukończył Trzeci maja 1808 roku, płótno, które w przejmujący sposób oddaje egzekucję obrońców w Madrycie. W późniejszych latach jego uwaga zwróciła się ku ścianom własnego domu, Quinta del Sordo. Między 1819 a 1823 rokiem malował Czarne Obrazy bezpośrednio na tynku. Te freski, wśród których znajdują się Saturn pożerający własne dziecko oraz Asmodea, dotykają tematów szaleństwa i egzystencjalnego lęku. Są ciężkie, mroczne i pozbawione radosnych motywów, które dominowały w jego wcześniejszej twórczości.

W ostatnich latach spędzonych w Bordeaux, Francisco Goya zwrócił swoją uwagę na widowiskowość areny byków. Zaowocowało to cyklem La Tauromaquia, który zgłębiał przemoc wpisaną w walki z bykiem. Jego aktywność twórcza pozostawała niezmienna aż do śmierci, ewoluując od społecznej krytyki młodości ku głębokim, prywatnym mrokom późnego życia.

• Trzeci maja 1808 roku (1814)
• Los Caprichos (1799)
• Wojna (Los Desastres de la Guerra) (1810–1820)
• Czarne Obrazy (1819–1823)
• La Tauromaquia (bez daty)

Technika i styl

Dłonie artysty z niezwykłą swobodą poruszały się wśród szerokiego spektrum tekstur i metod twórczych. W swojej grafice Francisco Goya mistrzowsko wykorzystywał akwatintę, aby nadać pracom głębię tonalną, a w późniejszych latach eksperymentował z litografią. Te techniczne wybory pozwalały mu na płynne przechodzenie między ostrymi, ciętymi liniami satyry a miękkimi, bardziej nastrojowymi jakościami jego rysunków. Jego dorobek był niezwykle różnorodny – od społecznej krytyki zawartej w cyklu Los Caprichos, po ciężkie, wręcz wizceralne przedstawienia zawarte w Tragediach wojny. Artysta nie unikał również fascynacji widowiskiem walk byków, co znalazło odzwierciedlenie w serii La Tauromaquia.

Sposób, w jaki nakładał farbę, ewoluował wraz z postępującą izolacją jego życia. Tworząc słynne Czarne obrazy, zrezygnował z tradycyjnego płótna; zamiast tego nanosił farby olejne bezpośrednio na tynkowe ściany swojego domu. Ta metoda zaowocowała ciężką, mroczną jakością, która oddawała niemal namacalny ciężar psychologiczny. Twórczość Francisco Goya przesuwała się od lekkich, dekoracyjnych scen wczesnego okresu kariery ku stylowi, który stawiał przede wszystkim na ekspresyjną wolność. Przemiana ta jest doskonale widoczna w sposobie, w jaki operował światłocieniem, by wydobyć głębię charakteru postaci, a nie tylko jej powierzchowne podobieństwo.

• Saturn pożerający własne syna
• Naga Maja (La Maja Desnuda)
• Trzeci maja 1808 roku

Późne lata i śmierć

W 1819 roku, będąc u schyłku życia, Francisco Goya wycofał się do Quinta del Sordo, wiejskiej posiadłości na obrzeżach Madrytu. To właśnie ściany tego domu stały się płótnem dla jego najbardziej intensywnych i intymnych wizji, gdy bezpośrednio na tynku nanosił farby olejne, tworząc słynne Czarne Obrazy. Dzieła te, wśród których odnaleźć można Saturn pożerający własne syna oraz Asmodeę, zrodziły się w okresie głębokiej izolacji. Przez te lata artysta nieustannie tworzył sztukę, która zgłębiała najmroczniejsze i najbardziej niepokojące zakamarki ludzkiej psychiki.

Niestabilna sytuacja polityczna w Hiszpanii ostatecznie zmusiła go do zmiany otoczenia. W 1824 roku Francisco Goya udał się na wygnanie do Bordeaux we Francji. Tam pozostał aż do śmierci, która nadeszła 16 kwietnia 1828 roku, poświęcając czas swojej twórczości, ze szczególnym uwzględnieniem grafiki warsztatowej. Jego ostatnie lata w Bordeaux upłynęły pod znakiem odrodzonego zainteresowania widowiskiem walk byków, co znalazło odzwierciedlenie w cyklu La Tauromaquia.

• Saturn pożerający własne syna
• Asmodea
• La Tauromaquia

Dziedzictwo i wpływ

Ciężar jego twórczości spoczywa na granicy dwóch epok, stanowiąc pomost między dawnymi a nowymi czasami. Często określa się go mianem ostatniego z dawnych mistrzów i pierwszego z modernistów – to wyjątkowe położenie wyznacza moment przejścia od ustrukturyzowanych tradycji przeszłości ku ekspresyjnej wolności nowej ery. Jako jeden z liderów nurtu romantyzmu, Francisco Goya odszedł od wygładzonych, dworskich powierzchni swojego wczesnego okresu na rzecz stylu, który stawiał na surową rzeczywistość ludzkiej kondycji. Jego niezwykła zdolność do chwytania psychologicznej prawdy o portretowanej osobie, nawet w najbardziej niepokojących czy mrocznych kompozycjach, na zawsze zmieniła sposób, w jaki artyści podchodzili do płótna.

To przesunięcie w stronę bardziej subiektywnego i intensywnego sposobu patrzenia pozostawiło trwały ślad w dziełach następców. Jego wpływ przenika przez dziesięciolecia, odnajdując swoje odbicie w twórczości Édouarda Maneta oraz Pabla Picassa. Później, w wizceralnej i zniekształconej energii obrazów Francisa Bacona, można odnaleźć echa mroku, który tak bezlitośnie zgłębiał Francisco Goya. Pozaje on najważniejszym hiszpańskim artystą przełomu XVIII i XIX wieku, który zdołał połączyć formalne wymogi hiszpańskiej Korony z wewnętrznymi, często burzliwymi poszukiwaniami indywidualnego ducha.

• Trzeci maja 1808
• Saturn pożerający własne syna
• Naga maja